Uzun Lifli Akıl Üretimi - 2
Bundan evvelki “Geri Dönüşümlü Kâğıtlar, Lif Kısalması ve Kullanım Yerleri!” başlıklı yazımda, birkaç kere geri dönüşüme uğrayarak selüloz lifleri iyice kısalmış kâğıtlara benzer kısa lifli (KL) düşünce ürünleri üzerinde durmuştum.
Bu defa ise uzun lifli (UL) düşünceler ve onları üreten UL akıllar (yetkin akıl da denilebilir) üzerinde düşünmek istiyorum.
KL düşüncenin belirleyici özellikleri için “kısa sürede üretim, kısa sürede uygulama ve kısa sürede etki gösterme” denilebilir. Bir örnek vermek gerekirse, alkollü sürücülerin yol açtığı kazalar sorunu ele alınabilir. Bu soruna çare arayanların genellikle akıllarına “sıkı denetim”, “ağır cezalandırma” ve “halkın bilinçlendirilmesi” önlemleri gelir. Gerçekten de sadece bu tür nispeten basit önlemlerle kazaların önemli ölçüde azalabildiği görülmüştür(1).
Diğer yandan, UL düşüncenin karakteristikleri arasında:
1. Sıradışılık da denilebilecek genel kabul görmüş paradigmanın dışındalık geliyor. Biri çok yakın diğeri ise birkaç on yıl öncesinden iki örnek verilebilir. Birkaç hafta öncesine kullanıma giren DeepSeek YZ uygulaması, sadece üretim maliyeti ile değil, ambargolu işlemcileri daha az kullanarak daha ileri makine öğrenmesi ve açık kaynak kodu ile sergilediği ahlaki tutumla cari paradigmanın dışına çıktı. Birkaç on yıl öncesinden örnek ise, ABD İstihbarat Topluluğu’nun (IC) dev kadro ve bütçesine(2) meydan okuyan “Good Judgement-İyi Tahmin Programı”(3) adlı girişimdir ve o da yürürlükteki istihbarat paradigması dışındadır.
2. KL akılların bireysel ya da uzlaşı temelli (demokratik) oluşunun aksine, UL akıllar büyük oranda farklı kültürden, farklı “Akıl Daraltıcılı”(4) insanlardan oluşan “Küme Aklı”(5) ile YZ modellerinin bir araya gelerek “Hibrit Akıllar”(6) oluşturmasına dayanıyor. Ayrıca uzlaşıdan çok, iyinin seçimine, yani bir çeşit “Likit Demokrasiye”(7) dayanıyor.
3. Bu iki özelliğin kaçınılmaz bir sonucu olarak da orta-uzun vadede üretilebilme, uygulanabilme ve etkileri duruma bağlı olarak kısa ve uzun arasında bir vadede görülebilme gibi özellikler ortaya çıkıyor. Bu aynı zamanda, gündelik yaşam içinde üretilen KL düşüncelerin niçin bağımlılığa yol açacak kadar çok, UL düşüncelerin ise niçin seyrek olduğunu açıklıyor.
UL ya da Yetkin Akıl Üretimine Somut Örnekler
Bu tür sıra dışı akıl üretimi için, çok geniş bir veri kümesinden her akıl düzeyindeki kişi(ler)in tek tek ya da gruplar halinde çıkarabilecekleri sonuçları hayal etmek iyi bir zihinsel egzersiz olabilir. Örneğin 100 çocuğa ilişkin her tür veriyi içeren dev bir veri kümesinden basitten başlayarak çıkarılabilecek sonuçlar irdelenmiştir(8). Veri kümesini aritmetik ortalamadan başlayıp sistem dinamikleri modeline kadar artan güçteki tekniklerle inceleyerek, tek kişinin aklına gelmeyebilecek veya tek kişinin kapasitesinin dışına çıkabilecek sonuçlar elde edilebilir. Hatta daha da ileri basamaklara çıkılıp YZ uygulamalarından, hayvan dostlarımızın hayatta kalmak için geliştirdikleri savunma tekniklerinden öğrenilebilecek tekniklerden de yararlanılabilir. Bütün bu basamakların tanımladığı akıl UL ya da Yetkin Akıl’dır.
UL aklın daha bir ortalama karmaşıklık sayılabilecek “kadına şiddet” sorununa uygulanmasında, sahip olunabilecek sorun çözme araçlarının gücü “hiç ya da yok” düzeyinden başladığında sonuç da “şiddete katlanma” ile başlayacaktır. Daha etkili araçlar kullanılarak, şiddet gösteren eşin terapiye razı olup şiddetin barışçıl biçimde sonlanacağı noktaya kadar ilerlenebilecektir(9).
Toplumsal Düzeydeki Sorunların Çözümünde UL
Bu tür sorunların anlaşılması da çözüm ipuçları da üretimi de neredeyse kategorik olarak UL akılların oluşturulmasına bağlı. Son yıllarda Çin’in gösterdiği hızlı gelişme içinde UL aklın ne ölçüde yer aldığına ilişkin bir sorgulama(10) içinde bu ilişki görülebiliyor.
Kısa ve uzun lifli akıl konusundaki ilk yazının son paragrafı ile benzer mesajla kapatmak gerekirse, denilebilecek olan şudur:
Gündelik yaşamın sonsuz çeşitlilikteki sorunları için geliştirdiğimiz KL akıllar, karmaşıklık düzeyi yüksek sorunlar karşısında işe yaramaz. Yaramak bir yana, ısrarla -ve toplu olarak- uygulamaya çalıştıkça da hem vakit kaybettiriyor (o süre içinde sorun değişip daha çetrefilli hale geliyor) hem özgüven aşındırıyor hem de etkili araç üretimi için en gerekli malzeme olan dayanışmayı (hangi KL akıl aracının kullanılması gerektiği konusundaki anlaşmazlıklar nedeniyle) aşındırıyor.
Bu kendini bitirme süreci nasıl durdurulup UL sürecine geçilebilir, bilmiyorum.
Kaynaklar:
(1) Madd (Mothers Against Drunk Drivers – Sarhoş Sürücülere Karşı Anneler) adlı örgüt (https://bitl.to/3vXh) bu tür yöntemlerle can kaybını %40 oranında azalttığını belirtiyor.
(2) Intelligence Community, ~100,000 kişilik kadrosu, ~50 milyar dolar yıllık bütçesine meydan okuyan iki analist, cari paradigmanın dışında küçük bir ekiple Good Judgement Project adlı yaklaşımla -aynen DeepSeek’te olduğu gibi- IC ile yarışabilir sonuçlar elde etti, (Bkz. Süper Tahmin. https://bitl.to/3va0)
(3) Bkz. https://goodjudgment.com/
(4) Bkz. Akıl Daraltıcılar, https://bit.ly/3A4bv0C
(5) İnsan kümesi aklı deyimi, arı kolonilerinin (swarm) yeni koloni yeri belirlerken veya karınca ya da termitlerin dayanışmalı çalışmaları sırasında harekete geçirebilecekleri küme aklına benzetilerek üretilmiştir. Bkz. https://youtu.be/LHgVR0lzFJc?si=c6go6GRY48D5H0we
(6) Buna HHSI (Hibrit Human Swarm Intelligence – İnsan Kümesi temelli Hibrit Akıl) adını verdik.
(7) Likit Demokrasi için bkz. https://tinaztitiz.com/ortak-kullanim-trajedisi-ve-likit-demokrasi/
(8) Bkz. https://bit.ly/3C4KtuS
(9) Bkz. Adım Adım Yetkin Akıl Üretimi örneği, https://gogl.to/3JXJ
(10) Bkz. https://gogl.to/3Lsi
