İstanbul Sanayi Odası, “Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu Araştırması 2024” Sonuçlarını Açıkladı
İstanbul Sanayi Odası (İSO), sanayi sektörünün devler ligini belirleyen ve 1968 yılından bu yana aralıksız yapılan “Türkiye`nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu Araştırması” 2024 yılı sonuçlarını açıkladı.
İSO Genel Merkezi Odakule Binası Fazıl Zobu Meclis Salonu’nda düzenlenen basın toplantısında, İSO Yönetim Kurulu Başkanı Erdal BAHÇIVAN tarafından 57’ncisi açıklanan “Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu Araştırması” toplantısına, İSO Yönetim Kurulu Başkan Yardımcıları İrfan ÖZHAMARATLI ve Cemal KELEŞ de katıldı.
İSO Başkanı BAHÇIVAN, büyük bir titizlikle hazırlanan Türkiye`nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu Araştırması’nın özet sonuçlarını basın mensuplarına aktardı. İSO 500 araştırmasının ilki 1968 yılında 100 şirketi kapsayacak şekilde hazırlanmıştı. 1978 yılında 300 şirkete çıkarılan İSO 500, 1981 yılından bu yana “Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu” kapsam ve adıyla kamuoyuna açıklanıyor. Yedi yıldır güncel İSO 500 ile birlikte 50 yıl önceki araştırmayı da paylaşan BAHÇIVAN, “Bu yıl da 1975 yılında yayınladığımız araştırmanın tıpkı basımını sizlere dağıtılan dosyalarda bulacaksınız. Bu yılki güncel sonuçların yanı sıra bu raporu da incelediğinizde; ekonomimizin, sanayi şirketlerimizin 1970’li yıllarına dair ilginç bilgiler bulacağınızı düşünüyorum. Bu vesileyle, her sayısı ekonomi ve şirketler tarihimizin değerli bir ekonomi arşivi olan bu araştırmayı başlatan ve titizlikle devam ettirerek bugünlere en saygın şekilde gelmesinde emeği olan herkesi buradan saygı ile yad ediyorum,” dedi.
“İmalat Sektörleri Hizmetlere Göre Negatif Ayrıştı”
BAHÇIVAN konuşmasına, araştırma sonuçlarına geçmeden önce, bu sonuçların nasıl bir ekonomik konjonktür içinde ortaya çıktığını daha iyi ifade edebilmek adına dünyada ve Türkiye’deki önemli bazı ekonomik gelişmeleri hatırlatarak başladı. “Dünyada ekonomik ve ticari kutuplaşmanın giderek derinleştiği, jeopolitik belirsizliklerin yüksek seyrini sürdürdüğü bir 2024 yılı yaşadık,” diyen BAHÇIVAN, ABD’nin para politikalarına da değindi. “Beklenenden uzun zamana yayılan sıkılık ve dolardaki güçlenme eğilimi, gelişmekte olan ekonomiler üzerinde ciddi bir baskı oluşturdu,” şeklinde konuşarak, finansal koşullara ve küresel ticaret risklerine olan yüksek duyarlılıkların da etkisiyle, imalat sektörlerinin hizmetlere göre negatif ayrıştığını belirtti.
Geçtiğimiz yıl küresel ekonominin Türkiye açısından yarattığı en önemli handikaplardan birisinin, AB başta olmak üzere ana ihracat pazarlarımızdaki yavaş büyüme olduğuna dikkat çektiği konuşmasında BAHÇIVAN, “Ekonomimiz için emtia fiyatlarındaki normalleşme eğilimi, destekleyici bir faktör olarak öne çıktı. Ne var ki, bir yandan az önce bahsettiğim dış konjonktür ve diğer yandan ülkemizde devam eden dezenflasyon programı çerçevesinde özellikle 2024’ün ikinci çeyreğinden itibaren para politikalarında artan sıkılık, sanayimizi ciddi anlamda baskı altına aldı. Uygulanan sıkı para politikaları ile kredi arzı önemli ölçüde kısıtlandı ve beklendiği üzere yatırım eğilimi zayıfladı. Bu durumu, ülkemizin ve sanayi sektörümüzün büyüme rakamlarında da açıkça görmek mümkün,” dedi.
“Sanayimiz Ağır Bir Yük Taşıyor”
Erdal BAHÇIVAN, İSO 500’ün 2024 yılı sonuçlarına bakıldığında üç temel veride tarihi olumsuz sonuçlarla karşı karşıya olduğumuzu belirtti. Bu başlıklara dikkat çeken konuşmasında, “Birincisi, İSO 500’ün üretimden net satışları üç yıldır üst üste reel olarak geriliyor. İkincisi, yıllardır her İSO 500 toplantımızda dile getirdiğimiz üzere sanayicinin elde ettiği kârın önemli bir kısmını finansman giderlerine ayırmak zorunda olduğu gerçeği. Ve maalesef ‘Sanayici kazandığı paranın yarısını finansmana ayırıyor’ sözleri bu yılki sonuçları açıklamaya yetmiyor. Çünkü son yıllarda ilk kez sanayiciler kazandıkları paranın neredeyse tamamını finansman giderlerine ayırmak zorunda kaldı. Üçüncü olarak, 2024’te kârlılık rasyolarının son 10 yıl ortalamasının çok altında kaldığını gösteren iki veriye daha dikkat çekerek devam etmek istiyorum. İSO 500’ün faaliyet kârlılığı 2014-2023 döneminde yüzde 10,4 düzeyinde iken, 2024’te yüzde 6,2’ya gerilemiş durumda. Benzer şekilde satış kârlılığının geçtiğimiz 10 yılda ortalama yüzde 7,1 düzeyinde iken, 2024’te yüzde 2,6’ye gerilemesi de bize göre geçtiğimiz yılın dikkatle değerlendirilmesi gereken verileri arasında öne çıkıyor,” dedi.
İSO 500 “2024 Yılı” Değerlendirmesi
Sanayicilerin üretimden net satışlarının üç yıldır üst üste reel olarak gerilemesine değinen BAHÇIVAN, 2024 yılındaki bu zayıf performansta iç ve dış gelişmelerin belirleyici rol oynadığını söyledi. Yurt içinde 2024 Nisan ayından itibaren dezenflasyon politikalarının daha kapsamlı şekilde uygulanmaya başlandığını, buna bağlı olarak iç talepte başlayan kademeli yavaşlamanın sanayi sektörünün satışlarını olumsuz etkilediğini belirtti. Yurt dışında ise 2024 yılı genelinde ihracat pazarlarında talebin zayıf seyrettiğine, bu nedenle ihracat artışının sınırlı kaldığına vurgu yaptı. İSO 500 ihracat performansında ise, Türkiye toplam ihracatı içindeki ağırlığını koruyor. Türkiye’nin ihracatı, 2024 yılında yüzde 2,4 ile ılımlı bir artış göstererek 261,8 milyar dolara yükseldi. 2024 yılında İSO 500’ün Türkiye sanayi ihracatı içindeki payı yüzde 38,3 ile yüzde 40 bandına yakın seyrini korumuş durumda.
İSO 500’ün faaliyet kârı ise 2024’te yüzde 31,6 oranında azalarak 937 milyar TL’den 641 milyar TL’ye geriledi. Buna paralel olarak faaliyet kârlılığı oranı yüzde 12,5’ten yüzde 6,2’ye indi. Vergi öncesi kâr ve zarar toplamı, yüzde 58,5 oranında düşüşle 645 milyar TL’den 267 milyar TL’ye geriledi. İSO 500’ün satış kârlılığı oranı ise yüzde 8,6’dan yüzde 2,6’ya inerken, bu oranın son on yılın ortalaması olan yüzde 7,1’in oldukça altında kalması dikkat çekti.
Bir diğer önemli kârlılık göstergesine de değinen BAHÇIVAN, “Amortisman ve vergi öncesi kâr ve zarar toplamına baktığımızda, rakamın yüzde 12,1 ile oldukça zayıf bir artış göstererek 1,2 trilyon TL’den 1,3 trilyon TL’ye yükseldiği görülüyor. Bu sınırlı artış, FAVÖK kârlılığı oranını, 2,9 puan düşüşle yüzde 15,7’den yüzde 12,8’e geriletti. Söz konusu oran 2014-2023 ortalaması olan yüzde 13,7’nin altında kalırken, 2024 verilerinin bir bütün olarak diğer yıllara göre daha zayıf olduğunu desteklemesi bakımından dikkat çekiyor. Görüldüğü üzere, 2024 yılında İSO 500’ün tüm kârlılık göstergelerinde olumsuz bir tablo söz konusu,” dedi.
İSO 500 şirketleri, 2024 yılında kambiyo ve enflasyon düzeltmesi işlemleri haricindeki diğer gelirlerden 402 milyar TL’lik net kâr elde eti. Bu rakamın net satışlara oranı ise yüzde 3,8’den yüzde 3,9’a çıkarak önemli bir değişim göstermedi.
BAHÇIVAN konuşmasında, “Sanayiciler olarak yaptığımız işler arasında bana göre en hafife aldığımız konu finans. Bütün dünyanın kullandığı finansal enstrümanlara mesafeliyiz. Risklerimizi minimize edecek araçları kullanmıyoruz. Bu konuda artık dışarıdan destek ve teşvik bekleyeceğimize, şapkamızı önümüze koyarak dünyanın da kullandığı farklı enstrümanlara kapımızı açmalıyız,” sözlerine de yer verdi.
Sanayinin teknolojik dönüşümü, İSO’nun son yıllarda üzerinde en çok durduğu konulardan biri. Bir yıl önce İSO Stratejik Dönüşüm Merkezi’ni bu konuda sanayiye rehber olabilmek için kurduklarını dile getiren BAHÇIVAN, rekabetçi bir sanayi oluşturabilmenin yegâne yolunun sanayide teknolojiye dayalı, ihracat odaklı ve sürdürülebilir bir üretimi hâkim kılmak olduğunu belirtti. Diğer yanan Ar-Ge harcaması yapan kuruluşlara da değinen BAHÇIVAN, İSO 500’de Ar-Ge yapan kuruluş sayısının, 2018’e kadar kademeli bir artış gösterdikten sonra durağanlaştığını söyledi. 2024’te ise Ar-Ge harcaması yapan kuruluş sayısı 265 ile aynı kaldı. Teknolojiye dayalı nitelikli ve katma değer üretebilen bir sanayi için sanayi kuruluşlarının Ar-Ge’yi daha çok odaklarına almaları gerektiğini belirtti.
Anadolu Lehine Değişim
İSO 500’de yer alan kuruluşlar bağlı olduğu oda bilgilerine göre sıraladığında, dağılımın Anadolu lehine değişmeye devam ettiği görülüyor. Son yıllarda sayısal olarak düşüş eğiliminde olmasına karşın en büyük pay 144 firma ile halen İstanbul Sanayi Odası’na ait. İSO’yu 44 kuruluş ile Ankara Sanayi Odası izliyor. Ardından Kocaeli Sanayi Odası 39, Ege Bölgesi Sanayi Odası 37 kuruluş ile sıralamada yer alıyor. Daha sonra 29 kuruluş ile Gaziantep Sanayi Odası, 17 kuruluş ile Bursa Ticaret ve Sanayi Odası, 16 kuruluş ile de Adana Sanayi Odası geliyor.
2024’te üretimden satışlara göre en yüksek paya sahip olan sektör yüzde 20,7 ile “ana metaller ve makine imalatı sanayii” olurken, bu sektörün payı geçen yıla göre 1,8 puan azalmış durumda. Yüzde 18,4 ile ikinci sırada yer alan “kimyasal ürünler, plastik ve kauçuk ürünleri” sektörünün payı ise geçen yılın 1,3 puan altında. Üçüncü sırada ise, geçen yıla göre payında çok sınırlı bir düşüş olsa da 17,6 ile oldukça yakın gerçekleşen “kara, deniz taşıtları ve yan sanayii” bulunuyor.
İSO 500’de İlk Üç Değişmedi
İSO 500 çalışmasında 2024 yılında üretimden satışlara göre en büyük kuruluş, 651,6 milyar lira ile uzun yıllardır olduğu gibi TÜPRAŞ oldu. İkinci sırada 356 milyar lira ile “Ford Otomotiv Sanayi A.Ş.”, üçüncü sırada ise 201,6 milyar lira ile “Star Rafineri A.Ş.” yer alıyor. Her iki kuruluşun da geçen seneki sıralarını korumuş oldukları dikkat çekiyor. Böylece geçen yıla göre İSO 500’ün ilk üç sırasının değişmemiş olduğu görülüyor.
Buna karşılık 2024’te İSO 500’ün ilk 10’unda yer alan şirketlerde 2023 yılına göre iki değişiklik oldu. Geçen yıl ilk 10’da yer almayan İskenderun Demir Çelik ve Hyundai Motor Türkiye Otomotiv, ilk 10’a yükselme başarısını gösterdi.
“2030 Sanayi ve Teknoloji Stratejisi”
“İSO 500 verileri, ülkemizin üretimden uzaklaşan bir döngünün içine girme tehlikesiyle karşı karşıya olduğu gerçeğini bize net bir şekilde gösteriyor. Bunu kırmak, tersine çevirmek elimizde,” diyen BAHÇIVAN, bu görevin sadece sanayicilerin değil herkesin görevi olması gerektiğini belirtti. Cumhurbaşkanlığı tarafından açıklanan “Yüksek Teknoloji, Dijital Ekonomi, Yeşil Dönüşüm, Küresel Entegrasyon ve Yapısal Dönüşüm” gibi çok önemli 5 temel amaç üzerine inşa edilen ve kısa bir süre önce detayları kamuoyu ile paylaşılan 2030 Sanayi ve Teknoloji Stratejisi’ni sanayimizin en çok ihtiyaç duyduğu vizyon olması itibarı ile heyecanla beklediklerini ifade eden BAHÇIVAN, İSO Stratejik Dönüşüm Merkezi’ndeki çalışmalarında da Cumhurbaşkanlığının açıkladığı bu yeni stratejiyi rehber olarak alacaklarını belirtti.
BAHÇIVAN sözlerini, “İstanbul Sanayi Odası olarak her zaman belirttiğimiz gibi, tüketimden değil üretimden itibar kazanan bütünsel kalkınma perspektifi için daha çok çalışmamız gerektiğini bir kez daha vurgulayarak, hepinizi İstanbul Sanayi Odası adına bir kez daha saygı ve sevgi ile selamlıyorum,” şekline tamamladı.
İSO 500 Liste
Sıra No Kuruluş Adı
1 TÜPRAŞ-Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş.
2 Ford Otomotiv Sanayi A.Ş.
3 Star Rafineri A.Ş.
4 Toyota Otomotiv Sanayi Türkiye A.Ş.
5 İstanbul Altın Rafinerisi A.Ş.
6 Oyak-Renault Otomobil Fabrikaları A.Ş.
7 Arçelik A.Ş.
8 İskenderun Demir ve Çelik A.Ş.
9 Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş.
10 Hyundai Motor Türkiye Otomotiv A.Ş.
11 TUSAŞ-Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş.
17 Aselsan Elektronik San. ve Tic. A.Ş.
20 Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş.
29 PETKİM Petrokimya Holding A.Ş.
31 Sarkuysan Elektrolitik Bakır San. ve Tic. A.Ş.
32 Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
35 ROKETSAN Roket San. ve Tic. A.Ş.
44 Assan Alüminyum San. ve Tic. A.Ş.
64 ASAŞ Alüminyum San. ve Tic. A.Ş.
105 Ravago Petrokimya Üretim A.Ş.
109 Makine ve Kimya Endüstrisi A.Ş.
123 Asil Çelik San. ve Tic. A.Ş.
125 Tusaş Motor Sanayii A.Ş.
172 CMS Jant ve Makina Sanayii A.Ş.
179 HAVELSAN Hava Elektronik San. ve Tic. A.Ş.
198 Eti Alüminyum A.Ş.
204 Schmid Pekintaş Güneş Enerji Sistemleri San. ve Tic. A.Ş.
205 Altek Döküm Hadde Mamulleri San. ve Tic. A.Ş.
221 Teknik Alüminyum Sanayi A.Ş.
227 Akkim Kimya San. ve Tic. A.Ş.
238 Türk Demir Döküm Fabrikaları A.Ş.
243 Nuh Çimento Sanayi A.Ş.
254 Şahinler Metal San. ve Tic. A.Ş.
259 Ege Profil Tic. ve San. A.Ş.
261 Saray Döküm ve Madeni Aksam Sanayi Turizm A.Ş.
265 Akdeniz Chemson Kimya San. ve Tic. A.Ş.
276 Arslan Alüminyum A.Ş.
313 Sistem Alüminyum San. ve Tic. A.Ş.
339 CMS Jant Sanayi A.Ş.
344 Trakya Döküm San. ve Tic. A.Ş.
352 Akkim Yapı Kimyasalları San. ve Tic. A.Ş.
359 Yorglass Cam San. ve Tic. A.Ş.
380 Düzce Cam San. ve Tic. A.Ş.
399 Nuh Beton A.Ş.
412 Akpa Alüminyum San. ve Tic. A.Ş.
422 Teknopanel Çatı ve Cephe Panelleri Üretim San. ve Tic. A.Ş.
437 Öztiryakiler Madeni Eşya San. ve Tic. A.Ş.
440 Kalibre Boru San. ve Tic. A.Ş.
480 VİG Metal San. ve Tic. A.Ş.
484 Europen Endüstri İnşaat San. ve Tic. A.Ş.
500 Palmiye Dokuma İplik Tekstil San. ve Tic. A.Ş.
